Historia

Historia miasta nierozerwalnie łączy się z powstaniem Kalwaryjskiego Sanktuarium Maryjno-Pasyjnego oraz osobą Mikołaja Zebrzydowskiego, wojewody krakowskiego oraz marszałka wielkiego koronnego.
W latach 1585-1593, w wyniku sporu ze starostami barwadzkimi Mikołaj Zebrzydowski zagarnął znaczną część należących do nich terenów, obejmujących m.in. dzisiejszą wieś Bugaj oraz obecną Kalwarię Zebrzydowską. Tym samym stał się wpływowym i nad wyraz majętnym człowiekiem, mógł zatem pokusić się o założenie kilkunastu kaplic i kościołów, zapoczątkowujących dróżki kalwaryjskie, a także klasztoru dla ojców bernardynów. W tej sytuacji Mikołaj Zebrzydowski, za pozwoleniem króla Zygmunta III Wazy i po uzgodnieniu z bernardynami, którym już wcześniej teren ten zapisał w ramach fundacji, założył w 1617 roku osadę pod nazwą Zebrzydów. Miała ona w założeniu służyć do obsługi nasilającego się ruchu pielgrzymkowego. Miasteczko zlokalizowane było mniej więcej wzdłuż dzisiejszej ul. Bernardyńskiej i sięgało w pobliże ul. 3 Maja. Nie było w nim ratusza, ani kościoła, a należało do parafii w Zebrzydowicach. Powtórnej lokacji na prawie niemieckim pod nazwą Nowy Zebrzydów dokonał w 1640 roku syn Mikołaja, Jan Zebrzydowski. W tym czasie miasto uzyskało urząd miejski i wójta oraz wydłużyło się w kierunku dzisiejszego Rynku, gdzie zapewne powstał pierwszy plac targowy, a być może również niewielki kościół – kaplica.
Obecną nazwę Kalwaria Zebrzydowska uzyskała w 1890 roku. Poważny wpływ na rozwój miasta miał okres rozbiorów, kiedy to poprowadzono przez Nowy Zebrzydów tzw. „cesarkę”, czyli drogę łączącą Wiedeń ze stolicą prowincji Lwowem. Gościniec ten wpłynął znacząco na ożywienie miasta, ponieważ założono w nim skład soli, transportowanej z Wieliczki na Śląsk, a także komorę celną i stację pocztową. W tym czasie rozwinęło się także rzemiosło, zwłaszcza stolarstwo. Kolejna ważna inwestycja dla miasta to wybudowanie linii kolejowej: w 1884 roku z Krakowa do Suchej Beskidzkiej i w 1888 roku jej odnogi do Bielska-Białej.
W 1896 roku decyzją władz austriackich Kalwaria straciła na kilka lat prawa miejskie. Po zakończeniu I wojny światowej, w 1918 roku Kalwaria Zebrzydowska powróciła do Polski, a w 1934 roku odzyskała prawa miejskie. Na początku XX wieku powstały pierwsze fabryki mebli oraz szkoła rzemiosła stolarskiego. Do 1950 roku niewiele zmienił się wygląd miast, dopiero po przyłączeniu części Brodów i Zebrzydowic Kalwaria zaczęła przybierać miejski charakter. W latach 1975-1998 Kalwaria należała do województwa bielskiego.